Kara ograniczenia wolności i jej rola w resocjalizacji sprawców przestępstw.

 Autor Krzysztof Stasiak, Kurator Okręgowy w SO w Gdańsku

  
Wstęp.
 
            Kara ograniczenia wolności jest karą znaną polskiemu systemowi prawnemu od kilkudziesięciu lat. Jest to kara o tyle ciekawa, że jako jedyna wprost określiła metodę oddziaływania wychowawczego na skazanego. Tą metodą, zgodnie z decyzją ustawodawcy, jest wykonywanie przez skazanego pracy. Nie jest to jednak każda praca, lecz ta, która ma walor społeczny, czyli jest wykonywana na rzecz społeczeństwa, w celu realizacji zadań, przez to społeczeństwo wskazanych, jako istotne. Dzięki jej wykonywaniu skazany ma możliwość dostrzeżenia istotnych wartości pracy i nie chodzi tutaj jedynie o zaspakajanie, za jej pomocą, potrzeb materialnych, ale przede wszystkim o to, aby dostrzegł on korzyści, jakie praca przynosi innym osobom, dzięki czemu skazany może zrewidować swoje poglądy co do właściwego stosunku do życia[1]. Pewne znaczenie dla zmiany sposobu życia skazanego może mieć także przykład dawany przez innych pracowników, z którymi jest  on zobowiązany wykonywać pracę. Nadto praca ta uczy skazanego odpowiedzialności i sumienności, co wynika przede wszystkim z faktu, iż taki obowiązek nakłada na niego Kodeks karny wykonawczy[2]. Warto również dodać, iż wykonując tę pracę skazany może nauczyć się nowych umiejętności, co z jego perspektywy także może mieć istotne znaczenie[3]. Wreszcie praca ta jest formą zadośćuczynienia społeczeństwu przez skazanego za naruszenie przez niego norm prawnych.
 
 
Kara polegająca na świadczeniu pracy na rzecz dobra ogólnego została w Polsce wprowadzona po II wojnie światowej.  Pierwszym aktem prawnym przewidującym tego rodzaju środek penalny była ustawa z dnia 27 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy[4]. Wymieniona ustawa, za popełnienie przestępstwa „złośliwego i uporczywego naruszania dyscypliny pracy”, przewidziała zastosowanie kary, która polegała na „obowiązku pozostawania przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące przy pracy dotychczas wykonywanej, z jednoczesnym potrąceniem od 10 do 25% uposażenia za prace”. Natomiast ustawa z dnia 15 grudnia 1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym[5] wprowadzając do stosowania analogiczną karę, nadała jej nazwę „kary pracy poprawczej”. Jednak dopiero Kodeks karny z 1969 r. wprowadził do polskiego prawodawstwa, ale także do stosowanej w nim nomenklatury, instytucję kary ograniczenia wolności. Ta nowa instytucja wzbogacała dotychczasowy, dosyć ubogi, katalog kar, nadto w zamyśle pomysłodawców miała ona być realną alternatywą dla krótkoterminowych kar pozbawienia wolności[6]. To zaś miało się przyczynić do zmniejszenia ilości osób odbywających kary pozbawienia wolności. Nadto, dzięki urozmaiceniu katalogu kar, sąd uzyskał większą możliwość dostosowania kary do konkretnego sprawcy przestępstwa, przez co, w zamierzeniu, można było uzyskać lepszy efekt wychowawczy.
            Kara ograniczenia wolności opisana w Kodeksie karnym z 1969 r. występowała w 3 wariantach:
1)     nieodpłatnej dozorowanej pracy na cele publiczne w odpowiednim uspołecznionym zakładzie pracy lub instytucji użyteczności publicznej w wymiarze od 20 do 50 godzin w stosunku miesięcznym;
2)     potrącaniu od 10 do 25% wynagrodzenia za pracę na rzecz Skarbu Państwa albo na cel społeczny wskazany przez sąd; w okresie odbywania kary skazany nie mógł  rozwiązać bez zgody sądu stosunku pracy, jak również nie można  było go w tym okresie  przenieść  na wyższe stanowisko;
3)     skierowaniu osoby nie pozostającej w stosunku zatrudnienia do odpowiedniego uspołecznionego zakładu pracy w celu wykonywania tam pracy z zastosowaniem rygorów wymienionych w punkcie 2, z tym że potrącenie sąd mógł orzec na rzecz tego zakładu na potrzeby związane z wykonywaniem kary albo na cel społeczny przez siebie wskazany[7].  
Karę ograniczenia wolności, jak wynikało z Kodeksu karnego z 1969 r., można było orzec w wymiarze od 3 miesięcy do 2 lat.  W czasie jej odbywania skazany nie mógł, bez zgody sądu, zmieniać miejsca stałego pobytu, był obowiązany do wykonywania pracy wskazanej przez sąd, był pozbawiony możliwości sprawowania funkcji w organizacjach społecznych oraz miał obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary. Nadto, sąd wymierzając karę ograniczenia wolności, mógł zobowiązać skazanego do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem oraz mógł zobowiązać go do przeproszenia pokrzywdzonego.
      Kolejna kodyfikacja karna (Kodek karny z 1997 r.), zachowując możliwość orzekania przez sądy kary ograniczenia wolności, wprowadziła pewne zmiany w jej stosowaniu. Przede wszystkim ograniczono się do dwóch form kary:
1)             wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne, w wymiarze od 20 do 40 godzin w stosunku miesięcznym;
2)             potrącania od 10 do 25% wynagrodzenia za pracę w stosunku miesięcznym na cel społeczny wskazany przez sąd; w okresie odbywania tej kary skazany nie może rozwiązać bez zgody sądu stosunku pracy; tę formę kary sąd może zastosować wobec osób zatrudnionych[8].
Zgodnie z Kodeksem karnym z 1997 r., kara ograniczenia wolności może być orzeczona, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, w wymiarze od jednego miesiąca do 12 miesięcy. Skazany, którego sąd ukarał karą ograniczenia wolności, w okresie odbywania kary:
- nie może bez zgody sądu zmieniać miejsca stałego pobytu,
- jest obowiązany do wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne,
- ma obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary.
Ponadto sąd, wymierzając karę ograniczenia wolności, może na skazanego nałożyć wszystkie obowiązki, które zostały wymienione w art. 72 K.k. W tym zakresie ustawodawca nowelizacją z dnia 5 listopada 2009 r. w sposób istotny rozszerzył kompetencje sądu, gdyż pierwotne art. 36 K.k. przewidywał ograniczenie w zakresie nakładania na skazanego obowiązków do tych, które zostały wymienione w art. 72 § 1 pkt 2,3 i 5 oraz § 2 K.k.
 
Orzekanie kary ograniczenia wolności w polskim systemie prawnym.
 
            Według danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości, w sądach karnych można zauważyć dwie tendencje. Z jednej strony widoczny jest sukcesywny wzrost liczby wpływających do tych sądów spraw karnych i wykroczeniowych, który w latach 2001 – 2010 wyniósł 76% (tabela nr 1), z drugiej zaś strony w okresie ostatnich kilku lat dostrzegalny jest pewien spadek liczby osób, które na mocy prawomocnego wyroku zostały skazane (tabela nr 2). Spadek ten, występujący między rokiem 2004 (kiedy to było najwięcej tego rodzaju osób), a rokiem 2008, wyniósł blisko 18%. Z porównania tych dwóch informacji wynika, że o ile w wymienionym okresie w sposób istotny zmniejszyła się liczba prowadzonych przez sądy powszechne spraw karnych, to w tym samym czasie liczba spraw wykroczeniowych ulegała zwiększeniu. Czyli zasadniczo nastąpiło zwiększenie liczby naruszeń porządku prawnego, tyle że te naruszenia mają mniejszy ciężar gatunkowy.
 
Tab. 1. Wpływ spraw karnych i wykroczeniowych[9].
 
Rok

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Liczba spraw w tys.

 
1 543

 
1 862

 
2 027

 
2 126

 
2 218

 
2 505

 
2 643

 
2 546

 
2 625

 
2 718
 
 
Tab. 2. Prawomocne skazania[10].
 
Rok

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008
 
 
 

Liczba skazań w tys.

 
315 013

 
365 326
 

 
415 933
 

 
513 410
 

 
504 281
 

 
462 937
 

 
426 377
 

 
420 729
 
 
            Jeżeli spojrzymy na rodzaj orzekanych przez sądy kar, to można zauważyć, iż najczęściej wymierzaną karą jest kara pozbawienia wolności. Jest ona orzekana przeciętnie wobec blisko 70% skazanych (w analizowanych latach była ona stosowana wobec od 63,8% skazanych – rok 2004, do 70,4% skazanych – rok 2001). Druga w kolejności jest kara grzywny, która jako kara samoistna przeciętnie jest orzekana wobec ok. 20% skazanych. W jej przypadku wahania między poszczególnymi latami są stosunkowo niewielkie i wynoszą ok. 3%. Natomiast trzecią w kolejności jest kara ograniczenia wolności. Jest ona orzekana przeciętnie wobec ok. 10% skazanych. Różnice w stosowaniu tej kary między poszczególnymi latami są dosyć duże. Kara ta w wymienionych w tabeli nr 3 latach najczęściej była orzekana w 2004 r., kiedy to stanowiła 14% wszystkich skazań, natomiast najrzadziej była stosowana w 2001 r. (9% wszystkich skazań)[11].
            W wielu państwach europejskich dominującą karą orzekaną przez sądy jest kara grzywny. W literaturze podkreśla się, że zdecydowanie mniejsza popularność tej kary w polskim systemie karnym wynika głównie z niskiej zamożności polskiego społeczeństwa, a co za tym idzie, z obawami co do trudności w jej wyegzekwowaniu. Wydaje się, że nie bez znaczenia są także argumenty odnoszące się do konstrukcji polskiego kodeksu karnego, który nie zachęca do stosowania samoistnej kary grzywny. W okresie ostatnich kilku lat była zaś tendencja do jeszcze większego zaostrzania restrykcji karnych. Warto także dodać, iż w powszechnym społecznym przeświadczeniu, kara pozbawienia wolności, nawet z warunkowym zawieszeniem, jest sankcją bardziej restrykcyjną i stanowi niejako bardziej dolegliwą odpłatę społeczeństwu za szkody wyrządzone popełnieniem przez skazanego przestępstwa. Wydaje się, że sądy także uwzględniają tego rodzaju argumenty ferując wyroki.
 
Tabela nr 3. Rodzaj orzekanych kar[12].
 
Rok

Ogółem skazani

W tym:

Grzywna samoistna

Ograniczenia wolności

Pozbawienia wolności

25 lat pozbawienia wolności

Środek karny samoistny

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

2001

315 013

64 475

20,5

28 507

9,0

221 762

70,4

113

0,04

136

0,04

2002

365 326

75 698

20,7

39 156

10,7

250 275

68,5

89

0,02

89

0,02

2003

415 933

93 274

22,4

52 763

12,7

269 643

64,8

92

0,02

143

0,03

2004

513 410

111 491

21,7

71 887

14,0

327 331

63,8

109

0,02

2 565

0,50

2005

504 281

100 968

20,0

67 254

13,3

334 378

66,3

133

0,03

1 514

0,30

2006

462 937

88 407

19,1

57 918

12,5

315 074

68,1

98

0,02

1 410

0,30

2007

426 377

82 988

19,5

47 091

11,0

294 826

69,1

70

0,02

1 393

0,33

2008

420 729

89 011

21,2

40 643

9,7

289 269

68,8

109

0,03

1 686

0,40
 
Jeżeli natomiast spojrzymy na dane dotyczące orzeczeń sądów co do wymiaru kary ograniczenia wolności (tabela nr 4), to wyraźnie można dostrzec prawidłowość, iż najczęściej oskarżeni są skazywani na karę ograniczenia wolności w wymiarze od 4 do 6 miesięcy (ok. 45% wszystkich skazań na tego rodzaju karę). Drugi w kolejności przedział to kary od 10 do 12 miesięcy (25-30%, w zależności od roku). Orzekanie kar w wymiarze od 7 do 9 miesięcy w poszczególnych latach jest bardzo stabilne i stanowi ona ok. 18% wszystkich orzekanych kar ograniczenia wolności. Najrzadziej wymierzana przez sądy jest kara w przedziale od 1 do 3 miesięcy (od 8 do 10%, w zależności od roku).
 
Tabela nr 4. Wymiar kary ograniczenia wolności w latach 2004-2008[13].
 
 
Rok

Ograniczenie wolności

Ogółem

W tym z zawie
szeniem 

 
Wymiar kary

1-3 m-c

%

4-6
m-c

%

7-9 m-c

%

10-12 m-c

%

pow. 12 m-c

2004

71 887

3 966

7 830

10,9

32 999

45,9

12 905

17,9

18 125

25,2

28

2005

67 254

2 848

6 859

10,2

31 940

47,5

11 872

17,6

16 550

24,6

33

2006

57 918

2 241

5 273

9,1

25 977

44,8

10 459

18,1

16 171

27,9

38

2007

47 091

1 556

3 912

8,3

20 355

43,2

8 626

18,3

14 176

30,1

22

2008

40 643

1 304

3 633

8,9

17 733

43,6

7 152

17,6

12 097

29,8

28
 
            Specyfiką orzekania kary ograniczenia wolności w Polsce jest fakt, iż kara ta w niektórych regionach kraju jest znacznie bardziej popularna niż w innych. Do sądów okręgowych, w obszarze właściwości których szczególnie dużo jest wymierzanych kar ograniczenia wolności należy wymienić (według okręgów sądowych): słupski, olsztyński, tarnobrzeski, wrocławski. Są również okręgi, gdzie kara ta nie cieszy się zbyt dużą popularności. Należy tutaj wymienić okręgi: łódzki, nowosądecki, bielsko-bialski. Są również sytuacje, gdy w ramach jednego okręgu sądowego, niektóre sądy rejonowe znacznie częściej orzekają karę ograniczenia wolności niż inne sądy. Jako przykład można wymienić okręg gdański, gdzie w SR w Wejherowie w 2010 r. do kuratorów zawodowych wpłynęła ok. 1/4 wszystkich spraw z wymierzoną karą ograniczenia wolności,  która w tym czasie wpłynęła w całym okręgu.
            Zastanawiając się nad przyczynami takiego stanu rzeczy należy wskazać, iż na ogół o popularności stosowania kary ograniczenia wolności w danym regionie decyduje przede wszystkim popularność tej kary wśród sędziów tam orzekających oraz w jakiejś mierze tradycja. O chęci częstego sięgania do wymierzania tej właśnie kary może prawdopodobnie świadczyć również przekonanie, że jest to kara efektywna i dolegliwa.
 
Tabela nr 5. Wpływ kar ograniczenia wolności i prac społecznie użytecznych do wydziałów zajmujących się wykonywaniem orzeczeń karnych[14].
 
Nazwa kategorii

W związku z:

Rok

2007

2008

2009

2010

Kara ograniczenia wolności

 
przestępstwem

 
60 720

 
52 520

 
54 610

 
57 296

 
wykroczeniem

 
37 287

 
31 323

 
33 565

 
35 218

Praca społecznie użyteczna

 
przestępstwem

 
14 393

 
12 131

 
14 391

 
16 955

 
wykroczeniem

 
4 928

 
4 724

 
6 220

 
9 182

RAZEM:

 

117 328

100 698

108 786

118 651
 
Poglądowo w tabeli nr 5 przedstawiono także wpływ kar ograniczenia wolności do wykonania. Zauważa się, że od 2008 r. następuje systematyczny coroczny wzrost tego rodzaju spraw.
 
Cel kary ograniczenia wolności i rola tej kary w resocjalizacji sprawców przestępstw.
 
            Przyjmuje się, że cele kary można określić na podstawie dyrektyw jej wymiaru[15]. W polskim systemie prawnym dyrektywy te zostały określone przez art. 53 § 1 K. k. Opierając się na jego treści, można wyróżnić następujące cele kary:
1)     cel sprawiedliwości – polega na realizacji idei sprawiedliwości, która następuje nie poprzez zaspokojenie społecznego poczucia sprawiedliwości, ale przez spełnienie określonych przez prawo kryteriów formalnych, takich jak współmierność kary do stopnia winy sprawcy i stopnia społecznej szkodliwości jego czynu;
2)     cel szczególnoprewencyjno – wychowawczy – polega na zapobieganiu powrotowi sprawcy do przestępstwa (prewencja szczególna) oraz na kształtowaniu u sprawcy postawy poszanowania dla wartości leżących u podstaw porządku społecznego i prawnego (wychowanie);
3)     cel ogólnoprewencyjny – polega na kształtowaniu świadomości prawnej społeczeństwa, a w zasadzie zgodnych z wymogami prawa postaw i ocen prawnych (pozytywna prewencja ogólna)[16];
4)     cel kompensacyjny – polega na naprawieniu szkody wyrządzonej przestępstwem[17].
Także w przypadku kary ograniczenia wolności wyżej wymienione cele są realizowane, jednak wydaje się, że konstrukcja tej kary uprawnia do stwierdzenia, iż jest ona szczególnie podatna na realizację celu szczególnoprewencyjno – wychowawczego[18]. Za prewencją szczególną przemawia stosunkowo duża dolegliwość tej kary, co głównie wiąże się z koniecznością wykonywania pracy na cele społeczne lub utraty części wynagrodzenia wynikającego ze stosunku pracy (w zależności od formy orzeczonej kary ograniczenia wolności). Należy sądzić, że tego rodzaju dolegliwość powinna spowodować powstanie u skazanego refleksji o nieopłacalności popełnienia przestępstwa.
Wydaje się, że szczególnie istotny, w przypadku kary ograniczenia wolności, jest jej cel wychowawczy. Niejako został on zdefiniowany w art. 53 § 1 K. k. w. „wykonywanie kary ograniczenia wolności ma na celu wzbudzenie w skazanym woli kształtowania jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego”. Warto podkreślić, że tak sformułowany cel odnosi się jedynie do kary ograniczenia wolności bez warunkowego zawieszenia, gdyż w tym drugim przypadku cele kary będą inaczej zdefiniowane[19]. Już dosyć dawno zwracano uwagę na fakt, iż kara ograniczenia wolności w wielu aspektach upodabnia się do środka o charakterze probacyjnym[20]. Ostatnie zmiany Kodeksu karnego wykonawczego w zakresie kary ograniczenia wolności (z dnia 5.11.2009 r.) jeszcze bardziej podkreślają taki właśnie charakter tej kary, w większym stopniu uwypuklając jej aspekty wychowawcze.
Podstawową rolą kary ograniczenia wolności polegającej na pracy na cele społeczne jest zobowiązanie skazanego do świadczenia pracy na rzecz podmiotów określonych przez art. 56 K. k. w. Praca ta ma być wykonywana sumiennie, a nadto skazany ma obowiązek przestrzegania ustalonego w miejscu pracy porządku i dyscypliny (art. 53 § 2 K. k. w.). Poprzez tak ukształtowany charakter kary ograniczenia wolności uzyskuje istotny walor wychowawczy, gdyż praca, szczególnie ta świadczona na cele społeczne, sama w sobie stanowi istotną wartość w życiu każdego człowieka i uczy ona wielu pozytywnych zachowań.
O istotnych walorach wychowawczych kary ograniczenia wolności świadczy jej duża elastyczność w momencie wymierzania. Kara ta może być orzekana w dwóch formach (praca na cele społeczne i potrącanie części wynagrodzenia z przeznaczeniem na cele społeczne), w wymiarze od 1 do 12 miesięcy (jeżeli ustawa nie stanowi inaczej), a nadto sąd może określić, że w każdym miesiącu skazany będzie miał obowiązek przepracować od 20 do 40 godzin lub będzie potrącone od 10 do 25% jego wynagrodzenia. To wszystko powoduje, że kara ta, jak żadna inna, posiada bardzo duże możliwości dostosowania nie tylko do charakteru popełnionego przez skazanego przestępstwa, ale przede wszystkim do jego właściwości osobowych i stopnia demoralizacji.
Cel wychowawczy kary ograniczenia wolności, a tym samym jej wpływ na proces resocjalizacji skazanego, jest realizowany poprzez obowiązki, które z wykonywaniem tej kary są bezpośrednio związane (brak możności zmiany miejsca stałego pobytu bez uzyskania zgody sądu; wykonywanie nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne; obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu kary) oraz przez możliwość swobodnego kształtowania przez sąd wykonujący orzeczenie wszystkich obowiązków, o których mowa w art. 72 K.k.
Również na etapie postępowania wykonawczego kara ograniczenia wolności posiada wiele cech, które wskazują na jej silne aspekty wychowawcze. Przede wszystkim należy zauważyć, iż wszystkie czynności związane z organizowaniem i kontrolowaniem wykonywania kary ograniczenia wolności oraz obowiązków nałożonych na skazanego odbywającego tę karę, zostały powierzone sądowemu kuratorowi zawodowemu (art. 55 § 2 K.k.w.). Zatem organowi, który zgodnie ze swoją pragmatyką zawodową, jest powołany do wykonywania zadań o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym[21]. Przy czym podkreśla się, że wymienienie tych zadań w takiej kolejności nie jest dziełem przypadku i z tego tytułu dla kuratora największe znaczenie mają zadania o charakterze wychowawczo – resocjalizacyjnym.
Wspomniana już nowelizacja Kodeksu karnego wykonawczego z dnia 5 listopada 2009 r. rozszerzyła katalog zadań sądowego kuratora zawodowego w związku z organizowaniem i kontrolowaniem przez niego wykonywania kary ograniczenia wolności. Na skutek tej zmiany kurator, poza wykonywaniem dotychczasowych zadań, otrzymał kompetencje do określania rodzaju, miejsca i terminu rozpoczęcia przez skazanego pracy, ale także do dokonywania zmian w tym zakresie (art. 57 K.k.w.)[22]. Jednocześnie ustawodawca określił, że karę tę skazany powinien wykonywać w miejscu stałego pobytu lub zatrudnienia albo w niewielkiej odległości od tego miejsca, chyba że ważne względy przemawiają za wykonywaniem kary w innym miejscu (art. 54 K.k.w.). Przed wyznaczeniem skazanemu miejsca, rodzaju i czasu rozpoczęcia pracy kurator jest zobowiązany jego wysłuchać (art. 57 § 1 K.k.w.) i w miarę możliwości uwzględnić jego oczekiwania. W ten sposób skazany bierze na siebie odpowiedzialność za powodzenie wykonania kary, ale jednocześnie, jak podkreśla się w literaturze, unika się zarzutu pracy przymusowej[23].
Na etapie postępowania wykonawczego sąd posiada bardzo duże możliwości modyfikowania orzeczenia w zakresie kary ograniczenia wolności. Zatem, poza wyżej wskazanym ustanawianiem, rozszerzaniem, zmienianiem lub zwalnianiem z obowiązków wymienionych w art. 72 K.k., sąd ma możliwość odroczenia wykonania kary ograniczenia wolności (art. 62 K.k.w.), przerwania wykonywania tej kary (art. 63 K.k.w.), zmiany formy jej wykonywania (z prac na cele społeczne na obowiązek potrącania części wynagrodzenia i odwrotnie – art. 63a K.k.w.)[24], zmniejszenia liczby godzin wykonywanej pracy w stosunku miesięcznym lub wysokości miesięcznych potrąceń z wynagrodzenia za pracę (art. 61 § 2 K.k.w.), orzeczenia kary zastępczej (grzywny lub kary pozbawienia wolności – art. 65 K.k.w.). Nawet w przypadku, gdy sąd orzeknie karę zastępczą pozbawienia wolności, to może podjąć decyzję o wstrzymaniu jej wykonania, jeżeli skazany podejmie nakazaną pracę i podda się rygorom z nią związanym (art. 65 § 5 K.k.w.). Ten ostatni przykład wyraźnie wskazuje, że dla ustawodawcy priorytetem jest wykonanie przez skazanego pierwotnie orzeczonej kary. Wreszcie sąd ma możliwość zawieszenia postępowania wykonawczego (art. 15 § 2 K.k.w.). W trakcie wykonywania kary sąd, na wniosek skazanego, może wyrazić zgodę na zmianę przez niego miejsca stałego pobytu lub też odmówić wyrażenia takiej zgody (art. 34 § 2 K.k.).
Fakt wyposażenia sądu przez ustawodawcę w tak rozległe kompetencje na etapie wykonywania orzeczonej kary ograniczenia wolności dobitnie świadczy o posiadaniu przez tę karę silnego waloru wychowawczego. Przemawia za tym przede wszystkim to, że kara ta, o czym wspomniałem wyżej, z samej swojej istoty ma przede wszystkim aspekt wychowawczy, a intencją ustawodawcy, jak można przypuszczać, było takie jej ukształtowanie, aby zapewnić, że będzie ona wykonana w pierwotnie orzeczonej formie. Nadto sąd posiada możliwości takiego jej ukształtowania (na etapie postępowania wykonawczego), aby dostosować ją do sytuacji osobistej skazanego, która od momentu jej orzeczenia, może ulec istotnej zmianie.
Decyzje sądu co do sposobu wykonywania kary ograniczenia wolności mogą być podejmowane na wniosek skazanego, z urzędu, jak też na wniosek sądowego kuratora zawodowego[25]. Inicjatywę w tym zakresie posiada również prokurator, jednak na ogół z niej nie korzysta.
 
Zakończenie postępowania w zakresie kary ograniczenia wolności.
 
            Ustawodawca przewidział kilka możliwości zakończenia wykonywania kary ograniczenia wolności. Przede wszystkim sprawa może zostać zakończona na skutek wykonania kary. Przewidziano również możliwość, po spełnieniu kilku warunków, zwolnienia skazanego z reszty kary ograniczenia wolności i uznania jej za wykonaną (art. 83 K.k.)[26]. Sąd, na podstawie art. 64 K.k.w., może również orzec o tym, czy i w jakim zakresie karę ograniczenia wolności uznać za wykonaną ze względu na osiągnięte cele tej kary, mimo że skazany kary tej nie wykonał w pełnym wymiarze albo nie została dokonana całość potrąceń z wynagrodzenia za pracę lub nie zostały wykonane inne obowiązki związane z karą ograniczenia wolności. Tylko w jednym przypadku sąd nie może zastosować art. 64 K.k.w., gdy mianowicie chodzi o obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia. Mimo tego ograniczenia nie ulega wątpliwości, jak to wynika z przytoczonych możliwości zakończenia omawianej kary, że ustawodawca w konstrukcji kary ograniczenia wolności ogromną rolę przypisał spełnieniu przez tę karę celów, które jej postawiono, w tym przede wszystkim celu wychowawczego.
            Kara ograniczenia wolności może zostać zakończona także na skutek orzeczenia i wykonania kary zastępczej. Nie jest to sytuacja pożądana przez ustawodawcę, jednak część tych kar właśnie w taki sposób się kończy. Kodeks karny wykonawczy zakłada, że w pierwszej kolejności sąd powinien rozważyć możliwość zamiany kary ograniczenia wolności na zastępczą karę grzywny. Warunkiem orzeczenia kary zastępczej jest stwierdzenie uchylania się od wykonania kary ograniczenia wolności, z tym że, z pojęciem uchylania ustawodawca zrównał także uporczywe naruszanie przez skazanego ciążących na nim obowiązków. W sytuacji, gdy orzeczenie zastępczej kary grzywny byłoby niecelowe z uwagi na brak możliwości jej uiszczenia lub ściągnięcia w drodze egzekucji, sąd dopiero wówczas orzeka zastępczą karę pozbawienia wolności.
            Kara ograniczenia wolności może również zostać zakończona na skutek umorzenia postępowania. Najczęściej wydawanie tego rodzaju orzeczenia będzie miało miejsce w dwóch przypadkach: śmierci skazanego lub przedawnienia.
            Jeżeli spojrzymy na dane dotyczące sposobu kończenia kar ograniczenia wolności (tabela nr 6), to można dojść do kilku interesujących wniosków.
  1. Większość orzeczonych kar ograniczenia wolności kończy się pozytywnie, czyli że skazani karę wykonali w całości lub że wykonali część kary i zostali zwolnieni z wykonania pozostałej części. W taki właśnie sposób kończy się blisko 60% orzeczonych kar z tytułu popełnionych przestępstw. Zauważalna jest także pewna tendencja do poprawy tego wskaźnika (w 2008 r. pozytywnie zakończono 56% spraw, zaś w 2010 r. już 59,7%). Świadczy to o dobrej pracy kuratorskiej służby sądowej, która jest odpowiedzialna za organizowanie i kontrolowanie wykonywania kary ograniczenia wolności. Taka sama tendencja jest zauważalna w przypadku kar ograniczenia wolności orzeczonych na podstawie Kodeksu wykroczeń (w 2008 r. – 49,3%, w 2010 r. – 55,8%).
  2. Występuje lepsza skuteczność wykonywania kar ograniczenia orzeczonych na podstawie ustaw karnych niż orzeczonych na podstawie wykroczeń. Najprawdopodobniej wynika to z kilku przesłanek. Przede wszystkim fakt ukarania kogoś karą ograniczenia wolności za popełnienie wykroczenia nie musi świadczyć o tym, że osoba ukarana jest mniej zdemoralizowana od osoby skazanej na analogiczną karę na podstawie ustaw karnych. Niejednokrotnie bywa wręcz odwrotnie, gdyż osoby o wysokim stopniu demoralizacji często również popełniają wykroczenia, w efekcie trudniej wyegzekwować od takiej osoby wykonanie kary ograniczenia wolności. Wydaje się, że pewne znaczenie dla powodzenia prawidłowego wykonania kary ograniczenia wolności ma także długość i intensywność oddziaływań na skazanego ze strony kuratora. W przypadku kary ograniczenia wolności orzeczonej na podstawie ustaw karnych kurator dłużej pracuje z podopiecznym, co, jak należy sądzić, przynosi lepsze efekty. Pewne znaczenie może mieć również możliwość nakładania na skazanych rozlicznych obowiązków, zaś Kodeks wykroczeń nie daje aż takich możliwości. Należy także dodać, że w przypadku kar ograniczenia wolności orzeczonych na podstawie Kodeksu wykroczeń stosunkowo często występuje problem z ustaleniem miejsca pobytu ukaranego (w wielu przypadkach osobami ukaranymi są bezdomni), co też utrudnia skuteczne egzekwowanie wykonania tej kary.
  3. Około 20% kar ograniczenia wolności orzeczonych na podstawie ustaw karnych jest zamienianych na zastępcze kary grzywny. Podobna ilość spraw jest zamienianych na kary zastępcze pozbawienia wolności. Ze względów merkantylnych, ale także społecznych, orzekanie zastępczej kary grzywny jest korzystniejsze, gdyż sytuacja ta przysparza Państwu dochodów, a jednocześnie takie orzeczenie nie powoduje tych wszystkich negatywnych konsekwencji dla skazanego, jakie się wiążą z jego pobytem w zakładzie karnym (stygmatyzacja, utrata pracy i trudności z powrotem na rynek pracy, przejściowe zerwanie więzi rodzinnych, itp.). Z tych względów należy uznać za korzystniejsze orzekanie zastępczych kar grzywny niż kar pozbawienia wolności.
  4. Z danych zawartych w tabeli wynika, że w przypadku kar ograniczenia wolności orzekanych na podstawie Kodeksu wykroczeń częściej dochodzi do orzekania zastępczych kar aresztu. Okoliczność ta wskazywałaby na zasadność wcześniej postawionej tezy, że wiele osób ukaranych tą karą za popełnienie wykroczenia posiada wysoki stopień demoralizacji lub istnieje problem z ustaleniem ich miejsca pobytu.
  5. Należy zadać sobie pytanie, czy 60% skazań na karę ograniczenia wolności, które kończą się pozytywnie, to dużo czy też mało. Odpowiadając na to pytanie należy uwzględnić następujące okoliczności – sąd skazując oskarżonego na karę ograniczenia wolności nie zawsze ma wystarczającą wiedzę na temat skazanego, aby w pełni miarodajnie ocenić, czy istnieje duże prawdopodobieństwo, że karę tę wykona. Część tego rodzaju kar dotyczy skazanych, którzy dobrowolnie poddali się każe i dlatego sąd w tego rodzaju sprawach podejmowane czynności procesowe w sposób istotny ogranicza. Nie ulega wątpliwości, że kara ta jest stosunkowo dolegliwa, dlatego część osób na nią skazanych bywa zniechęconych do jej wykonywania. W wielu przypadkach kara ograniczenia wolności jest stosowana wobec osób skazanych za popełnienie przestępstwa z art. 178a K.k. Niektóre osoby skazane za to przestępstwo są uzależnione od alkoholu, dlatego, z uwagi na to uzależnienie, szansa na wykonanie przez nie kary ograniczenia wolności jest mniejsza. Poza tym dane statystyczne Ministerstwa Sprawiedliwości na podstawie których opracowano tabelę nr 6, nie uwzględniają sytuacji, że skazani, którym orzeczono karę zastępczą, częściowo wykonali karę ograniczenia wolności, a na karę zastępczą zamieniono tylko tą część kary, która nie została wykonana. Uwzględniając te wszystkie okoliczności należy uznać, że przytoczony wynik 60% pozytywnie zakończonych skazań na karę ograniczenia wolności należy uznać za dobry wynik.
 
 
 
Tabela nr 6. Zakończone kary ograniczenia wolności i prace społecznie użyteczne[27].
 
Kategoria

2007

2008

2009

2010

Orzeczona za:

Przest.

Wyk.

Przest.

Wyk.

Przest.

Wyk.

Przest.

Wyk.

Łącznie
57 779
33 928
52 927
29 302
43 947
26 608
45 247
28 800

W tym na skutek:

 

 

 

 

 

 

 

 

wykonania
lub zwolnienia
z kary

w licz.

 
33 710

 
17 379

 
29 659

 
14 436

 
25 603

 
14 514

 
27 007

 
16 066

w proc.

 
58,3%

 
51,2%

 
56,0%

 
49,3%

 
58,3%

 
54,6%

 
59,7%

 
55,8%

zamiany
na grzywnę
 
 

w licz.

 
11 200

 
5 942

 
11 059

 
5 322

 
7 899

 
3 776

 
7 687

 
3 777

w proc.

 
19,4%

 
17,5%

 
20,9%

 
18,2%

 
18,0%

 
14,2%

 
17,0%

 
13,1%

zamiany na
karę pozb. wolności
lub aresztu
w licz.

 
11 230

 
8 344

 
10 347

 
7 437

 
8 818

 
6 575

 
8 877

 
7 111

w proc.

 
19,4%

 
24,6%

 
19,5%

 
25,4%

 
20,1%

 
24,7%

 
19,6%

 
24,7%

umorzenia

w licz.

 
1 639

 
2 263

 
1 862

 
2 107

 
1 619

 
1 737

 
1 676

 
1 844

w proc.

 
2,8%

 
6,7%

 
3,5%

 
7,2%

 
3,7%

 
6,5%

 
3,7%

 
6,4%
 
 
Bibliografia:
 
Bafia J., System kar zasadniczych w świetle K.K. z 1969 r., Przegląd Penitencjarny, 1969, nr 2.
Cieślak M., O węzłowych problemach związanych z sensem kary, Nowe Prawo, 1969 r., nr 2.
Giętkowski R., Kara ograniczenia wolności w polskim systemie karnym, Warszawa 2007.
Gromek K., Kuratorzy sądowi. Komentarz do ustawy z 27 lipca 2001 r., Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2002.
Hołda Z., Postulski K., Kodeks karny wykonawczy, Gdańsk 2006.
Jedynak T., Stasiak K., Komentarz do ustawy o kuratorach sądowych, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2008
Lelental S., Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010.
Postulski K., Udział sądowego kuratora dla dorosłych w postępowaniu przed sądem, Probacja nr 1 z 2010.
Stasiak K., Wykonywanie kary ograniczenia wolności, s. 351 - 365, w: T. Jedynak, K. Stasiak (red.), Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2010.
Stasiak K., Wnioski składane przez kuratora dla dorosłych, w: T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2010, s. 474-519.
Szewczyk M., Kara pracy na cele społeczne na tle rozważań o przestępstwie i karze, Studium prawnoporównawcze, Kraków 1996.
Śliwowski J., Kara ograniczenia wolności – studium penalistyczne, Warszawa 1973.
Zagórski J., Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności oraz pracy społecznie użytecznej w Polsce w świetle analizy przepisów i wyników badań. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2003.


[1] M. Szewczyk, Kara pracy na cele społeczne na tle rozważań o przestępstwie i karze, Studium prawnoporównawcze, Kraków 1996, s. 86-87.
[2] R. Giętkowski, Kara ograniczenia wolności w polskim systemie karnym, Warszawa 2007, s. 54.
[3] Tamże, s. 54-55.
[4] Dz. U. Nr 20, poz. 162.
[5] Dz. U. Nr 66, poz. 454.
[6] J. Bafia, System kar zasadniczych w świetle K.K. z 1969 r., Przegląd Penitencjarny, 1969, nr 2, s. 12.
[7] Art. 34 Kodeksu karnego z 1969 r., Dz. U. Nr 13, poz. 94.
[8] Art. 35 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeksu karnego (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).
[9] Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości (DO-II-0320—04/2011, z dnia 23.02.2011 r.).
[10] Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości. 
[11] Kara ograniczenia wolności była najczęściej orzekana w latach 1978-1988, kiedy na ogół przekraczała 15% wszystkich skazań – J. Zagórski, Orzekanie i wykonywanie kary ograniczenia wolności oraz  pracy społecznie użytecznej w Polsce w świetle analizy przepisów i wyników badań. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Warszawa 2003, s. 175-177.
[12] Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości.
[13] Opracowanie własne na podstawie danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości.
[14] Opracowane własne na podstawie danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości (druk MS-S10r).
[15] M. Cieślak, O węzłowych problemach związanych z sensem kary, Nowe Prawo, 1969 r., nr 2, s. 213.
[16] R. Giętkowski, Kara ograniczenia wolności w polskim prawie karnym, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007, s. 53.
[17] Tamże, s. 53.
[18] Tamże, s. 53.
[19] S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010, s. 258.
[20] J. Śliwowski, Kara ograniczenia wolności – studium penalistyczne, Warszawa 1973, s. 120.
[21] Szerzej na ten temat: T. Jedynak, K. Stasiak, Komentarz do ustawy o kuratorach sądowych, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2008, s. 32-46; K. Gromek, Kuratorzy sądowi. Komentarz do ustawy z 27 lipca 2001 r., Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2002, s. 45-48.
[22] Szerzej na temat zadań kuratora w związku z organizowaniem i kontrolowaniem wykonywania kary ograniczenia wolności w: K. Stasiak, Wykonywanie kary ograniczenia wolności, s. 351 - 365, w: T. Jedynak, K. Stasiak (red.), Zarys metodyki pracy kuratora sądowego, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2010.
[23] S. Lelental, tamże, s. 277.
[24] Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy, Gdańsk 2006, komentarz do art. 63a.
[25] Szerzej na ten temat: K. Stasiak, Wnioski składane przez kuratora dla dorosłych, w: T. Jedynak, K. Stasiak, Zarys metoryki…, s. 474-519, K. Postulski, Udział sądowego kuratora dla dorosłych w postępowaniu przed sądem, Probacja nr 1 z 2010 r., s. 5-20.
[26] Sąd ma możliwość zwolnienia skazanego z reszty kary ograniczenia wolności i uznania tej kary za wykonaną, jeżeli skazany odbył przynajmniej połowę orzeczonej kary, przestrzegał porządku prawnego, sumiennie wykonywał pracę wskazaną przez sąd oraz spełnił nałożone na niego obowiązki i orzeczone środki karne. Warunki te muszą być spełnione łącznie.
[27] Opracowanie własne na podstawie druku statystycznego Ministerstwa Sprawiedliwości MS-S10r.